Konu	Bir Restorasyon Örneği Olarak Esma Sultan Yalısı
Tarih	10.03.2023
Konuşmacı	Mimar İsra Nur Aydın
Branşlar	Mimarlık İç Mimarlık İnşaat Mühendisliği Şehir Planlama Mühendisliği

ÖZET

Esma Sultan Yalısı günümüzde Beşiktaş ilçesinin Ortaköy semti sınırları içerisinde yer almaktadır. Ortaköy Camii’nin yakınında yer alan yapı boğaza komşudur ve eşsiz bir manzarası vardır. 1873-1877 yılları arasında inşa edilen Esma Sultan Yalısı’nın mimarı Sarkis Balyandır. Esma Sultan Yalısı, Sultan I. Abdülhamit tarafından kızı Esma Sultan’a düğün hediyesi olarak tahsis edilmiştir. Bundan önce Tırnakçı Yalısı olarak adlandırılmaktaydı. Yapı Boğaziçi’nin en geniş cepheli yalısından birisi olmakla birlikte tarihteki önemli sahil saraylarından birisidir.

ÜLKÜ-TEK İSTANBUL
Tekno Türk Bakış Haftanın sunumunda Yönetim Kurulu Üyemiz Mimar İsra Nur Aydın “ Bir Restorasyon Örneği Olarak Esma Sultan Yalısı “ konulu sunum yapmıştır

BİR RESTORASYON ÖRNEĞİ OLARAK

ESMA SULTAN YALISI

 

İÇİNDEKİLER

1. Esma Sultan Yalısı’nın Konumu ve Tarihçesi
2. Esma Sultan Yalısının Mimari Özellikleri
3. Restorasyon Süreci
4. Sonuç ve Değerlendirme
5. Kaynakça

 

1. Esma Sultan Yalısı’nın Konumu ve Tarihçesi

Şekil1: Pervititch Haritası Ortaköy Paftası

 

Esma Sultan Yalısı günümüzde Beşiktaş ilçesinin Ortaköy semti sınırları içerisinde yer almaktadır. Ortaköy Camii’nin yakınında yer alan yapı boğaza komşudur ve eşsiz bir manzarası vardır. 1873-1877 yılları arasında inşa edilen Esma Sultan Yalısı’nın mimarı Sarkis Balyandır. Esma Sultan Yalısı, Sultan I. Abdülhamit tarafından kızı Esma Sultan’a düğün hediyesi olarak tahsis edilmiştir. Bundan önce Tırnakçı Yalısı olarak adlandırılmaktaydı. Yapı Boğaziçi’nin en geniş cepheli yalısından birisi olmakla birlikte tarihteki önemli sahilsaraylarından birisidir.

Esma Sultan öldüğünde yalı Cemile Sultan’a verilmiş ve sonra da Fatma Sultan’a geçmiştir.

Cumhuriyetin ilan edilmesiyle hanedan üyeleri yurtdışına sürüldüğü için yalı satılmış, çokça el

değiştirmiş ve farklı işlevlerde kullanılması yapıyı yıpratma sürecine sokmuştur. Esma Sultan Yalısı 12 yıl boyunca okul, tütün deposu, marangoz atölyesi, kereste – demir – çelik – kömür deposu olarak kullanılmıştır.

Yalı tekrar satılığa çıkarıldığı esnada 1975 yılında yanmıştır ve geçirdiği yangınla, yalının bütün ahşap kısımları yanmış ve sadece yapının dış kabuğunu oluşturan kargir duvarları kalabilmiştir. Yalının geçirdiği yangın sonrası ayakta kalabilen duvarları da fiziksel olarak yapısal aşınmalara uğramış ve yapı bir harabeye dönmüştür.

Şekil2: Yangından önce Esma Sultan Yalısı

Şekil3: Esma Sultan Yalısı

 

Şekil4: Yangından sonra Esma Sultan Yalısı

 

Yangın sonrası tüm özgün iç mekanlarını ve çatısını kaybeden yalının sadece dış kabuğunu oluşturan duvarlarının kalması, kimliğini yitirmiş ruhsuz bir iskelet haline ve onu içi boş bir harabe haline getirmiştir. Uzun yıllar böyle metruk halde kalan yalının 1999 yılında, yeniden kullanılmasına karar verilmiştir. 2001 yılında Gökhan Avcıoğlu & Gad Mimarlık tarafından cam ve çelik kullanılarak bir tasarım yapılmış ve yapı turizm amaçlı hizmet verilmesi için yeniden işlevlendirilmiştir. Yalının tarihine baktığımızda da hanedan üyeleri tarafından sosyete davetleri için çokça kullanılmıştır. Her zaman bu davetler için gözde bir mekan olmuş olan yanı, bu yeni işleviyle de geçmişe referans vermektedir. Yalı şu an The Marmara Otelcilik tarafından çok amaçlı etkinlik salonu olarak işletilmektedir.

Şekil5: Yangından sonra Esma Sultan Yalısı

 

Şekil6: Günümüz işleviyle Esma Sultan Yalısı

 

2. Esma Sultan Yalısı’nın Mimari Özellikleri

 

Şekil7: Tarihi Dış Duvarlar

Yalının özgün durumda taşıyıcı sistemi yığma kargir, içi ahşap/bağdadi ve kırma çatılıdır. Neo- klasik tarzda tasarlanmış olan yalının dört adet giriş kapısı bulunmaktadır. Yalıya asıl girişdeniz tarafında olan kapıyla olmaktadır. Bina oturumu 884 m² bahçesiyle birlikte 4030 m²’dir. Esma Sultan Yalısı dikdörtgen plan düzenine sahip olup, zemin katıyla birlikte toplam üç kattan oluşan bir yalıdır. Duvar kalınlığı 68-80 cm arasında değişen yapının pencereleri özgününde giyotin pencere tipindedir.

Çıkmaları üç pencerelidir ve üzerlerinde üçgen alınlık vardır. Zemin kat pencereleri basık kemerlidir. Yüksek ve dikdörtgen pencereler yalının dört cephesinde ve her katında aynı hizada sıralanmıştır. Yapıda ahşap merdiven kullanılmış, duvarlar kalemişleriyle süslenmiş fakat yangın sırasında hepsi kaybolmuştur.

3. Restorasyon Süreci

Restorasyon süreci sırasında yapıdaki öncelik Esma Sultan Yalısının yangından geriye kalan tarihi duvarlarını sağlamlaştırmak ve korumak, sonrasında da yapıya verilecek yeni işlev doğrultusunda günümüz mimari dili ve teknolojisiyle çağdaş ek eklemek olmuştur. Tarihi tuğla duvarlar çerçeve şeklinde kabul edilip, kutu şeklinde cam ve çelikten oluşan yeni bir strüktür tarihi yapının içine ona temas etmeyecek şekilde inşa edilmiştir. Cam yapıların sıcak iklimler için dezavantajları çok olsa da, tarihi duvarın yapıda ışığı kırma görevi olmasından dolayı cam malzemeden faydalanmak bu tasarımda mümkün olmuştur. Tarihi duvarlar, cam kullanılmış mekanda ikinci bir katman yaratarak güneş ışığı, rüzgar gibi değişken çevre faktörlerine daha uyumlu olmasını sağlamıştır. Ayrıca çağdaş ekin ve tarihi yapıya değmemesi ve arasında mesafe olması da yalıtım görevi görmesine sebep olmuştur.

Yalı, geçirdiği yangın yüzünden tüm özgün iç mekanlarıyla birlikte çatısını da kaybettiği için bina her katta tek mekan olarak düşünülmüş ve özgünde 3 katlı iken sadece 2 kat olarak inşa edilmiştir.

 

 

Şekil9: Tasarımın 3 boyutlu modellemesi

Zemin katı 3.80 m iken birinci katı 6.80 metredir. Katları birbirine bağlayan spiral merdivenin (bkz: şekil15) basamakları ahşaptan, korkuluk ve küpeşteleri çelik malzemeden oluşturulmuştur. Yapının çatısının olmayışı da çelik malzemenin prefabrik bir şekilde üretilip birleştirilmesini mümkün kılmıştır. Tarihi yapının dış cephesinde hiçbir mimari değişiklik yapılmamıştır. Aksine tarihi duvarların zarar görmemesi için, çağdaş ek kabul edilen yeni strüktür kendi yükünü taşıyabilir halde inşa edilmiş, tarihi duvarlara zarar vermemek için ona ekstra bir fiziksel yükleme yapılmamıştır. Çağdaş ekin temeli, kargir yapının temeline zarar vermemesi açısından içeriye doğru çekilmiştir. Tarihi yapıya saygı duyularak inşa edilmiştir. İki strüktür sadece belli noktalarda birbirlerine bağlanmıştır (bkz: Şekil16). Tarihi yapının özgün durumda döşemelerinin geldiği hizaya betonarme bir hatıl dökülüp yapı güçlendirilmiştir ve çelik strüktür bazı noktalardan bu betonarme hatıla bağlanmaktadır. Böylece iki yapı stabil bir şekilde birlikte kendi yüklerini taşımaya devam etmektedir.

 

Şekil10-11-12-13: Yapının plan ve kesitleri

 

Esma Sultan’da yapının giriş katı bar ve restoran olarak kurgulanmıştır. Spiral merdiven ile girilen ikinci kat ise konferans salonu veya etkinlik alanı olarak kullanılan asıl alandır. Bu sebeple işlevinden ötürü yapının ziyaretçi sayısı düşünülmüş ve yapının ferah olması açısından bu kat yüksek katlı olarak tasarlanmış ve özgündeki gibi üç katlı yapılmayıp iki katın birleştirilmesi uygun görülmüştür. Yapının tesisat sistemleri akıllıca çözülmüştür. Planda yer alan ve batıya bakan küçük çıkma bu işlev için kullanılmıştır. Çelik kolonlar zemin katta daha kalın, birinci katta daha ince kesitlidir. Tarihi yapının Boğaziçi’ne bakan çıkması ise birinci katta açık teras olarak kurgulanmış, ziyaretçilerin eşsiz manzara eşliğinde hava almasını mümkün kılmıştır.

Şekil14: (URL2)

   Şekil15: Spiral ana merdiven (URL2)

Şekil16: (URL2)

 

Şekil17: İki yapının arasındaki mesafe

Tarihi duvarların içerisinde yer alan bu modern ve transparan iç yapı, tarihi yapıyla bir arada ancak aynı zamanda ondan bağımsız ayrı bir cam kutu görünümü sergilemektedir. Böylece hem geçmiş ile günümüzün malzeme, dönem ve zaman farklılığı vurgulanmakta hem de çağdaş ek malzemesinin yalın, nötr ve transparan olması tarihi yapının mimarisini ezmemekte ve ona saygı göstermektedir. Aynı zamanda dış kabuğu oluşturan tarihi duvarların boşluklarından, iç mekana eklenen şeffaf, geçirgen cam panellerden oluşan kutu algılanabilmekte ve iç-dış mekan ilişkisini kurmaktadır. Tarihi duvarın pencere açıklıklarından dolayı yapı, doğal gün ışığından en yüksek derecede faydalanabilmekte ve gün ışığı içeriye kırılarak girdiğinden mekanda ferah ve gizemli bir hava yaratmaktadır.

4. Sonuç ve Değerlendirme

Şekil18: Esma Sultan yalısı 1.kat renderı (URL4)

 

Şekil19: Esma Sultan yalısı 1.kat (URL4)

 

Tarihi yapılar başarılı restorasyon uygulamaları geçirseler bile onların esaslı korunması yapıların kullanılmaya devam etmesiyle mümkündür. Çünkü kullanılan yapı yaşar, sürekli bakım gerektirdiğinden hızlıca yıpranmasının önüne geçilmiş olur. Eski işlevlerini devam ettiremeyecek yapıların da atıl kalmaktansa bu bağlamda yeniden işlevlendirilmesi önemlidir. Bu örneği seçmemin nedenlerinden birisi de yeniden işlev vermenin korumanın önemli bir aşaması olmasındandır. Çok amaçlı etkinlik salonu işlevi gören bir yapının gereksinimleri çağdaş mimari çözümler gerektirdiğinden yapının yangında kaybolan elemanlarının tamamlanması ve işlevin buralarda çözülmesi tarihi yapıya zarar verecek ve yoracaktı. Ama içerisine bir kabuk tasarlanması hem tarihi yapının zamana karşı yıpranmasını en az düzeye indirmiş hem de yeni işlevin getirdiği yük ve sorumlulukları tek başına sırtlamıştır, böylelikle tarihi yapıya zarar vermemektedir. Başka şekilde, içeride bir kabuk tasarlanmadan aynı işlev kurgulansaydı tarihi yapıya müdahale daha fazla ve daha zararlı olacağı için şimdiki kurguyu ve bu restorasyon sürecini başarılı bulmaktayım. Sonuç olarak, tarihi yapı yeni bir işlev ile hem yeniden kullanıma açılıyor hem de yeni işlevin getirdiği çağdaş eklerle daha rijit ve stabil bir strüktüre sahip oluyor.

Günümüzde Marmara Otel zinciri tarafından çeşitli toplantılar ve konferanslara hizme t vermek amacıyla işletilen yapı ayrıca İstanbul Caz Festivali gibi sanatsal etkinliklere ev sahipliği yapmakta ve hem tarihi hem kültürel açıdan önemini korumaya devam etmektedir.

 

5. Kaynakça

URL1: https://yapidergisi.com/islevsel-donusumde-yaraticilik/ Erişim Tarihi: Şubat 2022

 

URL2: https://www.gadarchitecture.com/tr/esma-sultan–istanbul Erişim Tarihi: Şubat 2022

 

URL3: https://www.vitracagdasmimarlikdizisi.com/projeler/Esma-Sultan-Istanbul.aspx Erişim Tarihi: Şubat 2022

URL4: https://www.themarmarahotels.com/mekanlar/esma-sultan.aspx Erişim Tarihi: Şubat 2022

• Esma Sultan | GAD Project Documentary Films, 2021 https://www.youtube.com/watch?v=gIaeRjOyepA
• Sayın, Şenay. Ortaköy-Sarıyer Arasındaki Bazı Örneklere Dayanarak Yalıların Bugünkü Durumunun Saptanması. Yüksek Lisans İstanbul Teknik Üniversitesi. 2001
• Terece, Tuba ve Gür, Şengül. İşlevsel Dönüşümde Yaratıcılık. Yapı (URL2)

İndirilebilir dosya. Dosyayı PDF formatında indirebilirsiniz. Dosya veya konu hakkında daha detaylı bilgi almak ve merak ettiklerinizi sormak için ÜLKÜ-TEK İstanbul İl Yönetimi Derneğiyle iletişime geçebilirsiniz.